De geschiedenis van de Bijlmermeer

De Bijlmermeer, beter bekend als de Bijlmer, was van oorsprong een oud meer. Het is meerdere keren ingepolderd en weer onder water gezet. In de 19e eeuw wordt het gebied voor de laatste keer drooggelegd, maar het is niet zo’n bruikbaar gebied. De bodem van het gebied is lek en er komt kwelwater doorheen, wat nadelig is als men landbouw wil bedrijven. Ook als weidegrond is de polder niet overal geschikt. Daarom wordt de polder voornamelijk als natuurgebied gebruikt, met hier en daar wat boerderijen.

 

1950-1959: Amsterdam breidt uit

Dat verandert na de Tweede Wereldoorlog. Zo’n 87.000 woningen zijn door de oorlog verwoest en 43.000 woningen zijn zwaar beschadigd. In de jaren ’50 begint Amsterdam, net als de rest van Nederland, massaal met het bouwen van woningen, om wat te doen aan het enorme woningtekort. Met name in Slotermeer, Geuzenveld, Slotervaart, Osdorp en Buitenveldert wordt veel gebouwd. Daarnaast is er ook veel nieuwbouw in Amsterdam-Noord. De stad breidt uit naar buiten en de gemeente Amsterdam pleit voor uitbreiding van de stad met de Bijlmermeerpolder.

 

1960-1969: Concrete plannen en eerste huizen in de Bijlmermeer

In 1961 wordt het plan officieel. Als onderdeel van de afdeling Stadsontwikkeling/Publieke werken wordt het zogenoemde ‘Bijlmermeerteam’ opgericht, onder leiding van Ton de Gier en met Siegfried Nassuth als hoofdontwerper.

siegfried-nassuth

Hoofdontwerper Siegfried Nassuth van de Bijlmermeer.

Om de stad aantrekkelijk te maken voor jonge gezinnen wil het Rijk hoogbouw stimuleren. Jonge gezinnen betalen hier een relatief lage prijs voor en zo worden veel mensen gehuisvest. Het Rijk hoopt hiermee dat mensen in en rondom de stad blijven wonen en het platteland niet helemaal vol wordt gebouwd door jonge gezinnen. Na vele onderhandelingen met het Rijk en omringende gemeenten (Diemen, Amstelveen, Weesperkarspel enz.) presenteert de gemeente Amsterdam in 1965 het Plan voor de Zuidoostelijke Stadsuitbreiding. In het plan staat dat er 40.000 woningen zullen worden gebouwd, verdeeld over de gebieden Bijlmer Noord en Bijlmer Zuid. De grote meerderheid van deze woningen komt in Bijlmer Noord te staan en daarvan is 90% hoogbouw en 10% laagbouw. In Bijlmer Zuid zal 80% van de woningen hoogbouw worden en 20% laagbouw. Een aantal jaar later worden de bouwplannen herzien en wordt besloten dat er nog maar één hoogbouwflat komt in Bijlmer Zuid en dat de rest midden- en laagbouw zal worden.

In het plan voor de Bijlmermeer staat de scheiding van wonen, werken, verkeer en recreëren centraal. Er worden veel flats in zeshoekige vormen gebouwd, vandaar dat ze ook wel honingraadflats worden genoemd. Binnen die flats zijn allerlei functies op verschillende niveaus te vinden. Op de begane grond zijn de bergingen en op de eerste verdieping liggen binnenstraten en ruimtes voor gemeenschappelijke voorzieningen, zoals speeltuinen en sportvelden. De flats liggen in autovrije parklandschappen met veel fiets- en wandelpaden. Er zijn verhoogde wegen, de dreven, waar bussen en auto’s op rijden. Die dreven sluiten gelijk aan op de parkeergarages onder de flats, waardoor inwoners hun auto in de parkeergarage kunnen parkeren en gelijk de flat in kunnen lopen.

In 1966 slaat burgemeester Gijs van Hall van Amsterdam de eerste paal in de Bijlmer en zegt hij trots:  ‘Nergens in de wereld is tot nu toe een mooiere en modernere stad van een dergelijke omvang tot uitvoering gekomen.’

burgemeester-van-hall-slaat-eerste-paal-bijlmermeer

Burgemeester Gijs van Hall van Amsterdam slaat de eerste paal in de Bijlmermeer. (1966)

1970-1979: Eerste problemen en leegstand

Al in 1970, vier jaar na de start van de woningbouw, is er op het stadhuis een hoorzitting over de klachten van de eerste bewoners. Zij klagen over onvoldoende winkels, slecht openbaar vervoer, ontbrekende sportvoorzieningen, falende stortkokers en vernielingen in de openbare ruimte en in de liften, galerijen en bergingen.

In de Bijlmer komen oorspronkelijk mensen van veel verschillende nationaliteiten te wonen, vooral Nederlanders en Surinamers. In de eerste jaren van de Bijlmer komen er steeds meer Surinamers vanuit hun geboorteland naar de Bijlmer, omdat veel van hen bang zijn dat er chaos ontstaat in Suriname als het land eenmaal onafhankelijk is. Die onafhankelijkheid is aangekondigd voor 1975. Veel Nederlanders zijn niet blij met de enorme toename aan Surinaamse buurtgenoten. De Dienst Volkshuisvesting Amsterdam doet onderzoek naar de onvrede en concludeert het volgende: ‘De aanwezigheid van veel rijksgenoten (Surinamers) in de Bijlmermeer is voor veel blanke respondenten problematisch. Er wordt weliswaar nauwelijks gesproken over het ontstaan van getto’s, maar er is beslist wel sprake van enig onbehagen. Dit onbehagen manifesteert zich het sterkst in een gevoel van onveiligheid en wrevel over vervuiling en vernielingen in en om de gebouwen.’

Er zijn meer klachten van de bewoners. De parkeergarages, binnenstraten en groene openbare ruimte worden door de bewoners vooral ’s avonds als sociaal onveilig ervaren. In de loop der jaren stijgt de criminaliteit in de vorm van diefstal, beroving en geweldpleging. Veel van deze criminaliteit is drugsgerelateerd. Bovenop al deze klachten blijkt het voor de gemeente ook nog eens moeilijk om de flats te beheren. Er zijn vaak storingen aan de liften en het afvalsysteem werkt niet goed. In de eerste jaren van de Bijlmer zijn er wachtlijsten voor de woningen, maar al in 1972, slechts zes jaar na de start van de bouw van de Bijlmermeer, ontstaat de eerste leegstand. Dankzij de criminaliteit krijgt de buurt een negatief imago en willen Amsterdammers liever in andere steden wonen, waaronder Amstelveen, Almere, Lelystad en Purmerend.

metro-bijlmer

De Bijlmer krijgt in 1977 een metro, 11 jaar na het begin van de woningbouw.

1980-1989: Initiatieven om leegstand tegen te gaan

De gemeente Amsterdam begint in te zien dat de huidige opzet van de Bijlmer niet werkt. Er zijn veel initiatieven om de Bijlmer alsnog een succes te laten worden. Die initiatieven komen van verschillende instanties, die elk hun eigen visie hebben. In de kern is er een duidelijke scheiding tussen de verschillende plannen te maken: beter beheren aan de ene kant en radicaal ingrijpen aan de andere kant. In 1980 komt de Stichting Wijkopbouworgaan Bijlmermeer met Van de Bijlmer meer maken. Deltaplan voor de Bijlmer. Dit plan neigt meer naar het beter beheren van de bestaande woningen en infrastructuur.

Er worden veel maatregelen genomen om de leefbaarheid in de Bijlmer te vergroten. In 1984 wordt de woningcorporatie Nieuw Amsterdam opgericht. Alle woningcorporaties die woningen in de Bijlmer beheren brengen hun woningen (of een groot deel daarvan), onder druk van het Rijk, onder bij deze woningcorporatie. Deze woningcorporatie krijgt 300 miljoen gulden om de huren in de flats te verlagen en andere maatregelen te nemen om het beheer van de flats te verbeteren. De positie van de Bijlmer blijft op de Amsterdamse huizenmarkt echter nog steeds zwak. In 1985 staat één op de vier (!) woningen in de Bijlmerflats leeg. In 1987 evalueert de Gemeentelijke Dienst Volkshuisvesting het effect van de miljoeneninvestering die is gedaan. De conclusie is ‘… dat de hoogbouw niet zodanig valt op te knappen of in te richten dat er voldoende huurders zullen zijn om stabiele bewoning te garanderen’. 

1990-1999: Radicaal ingrijpen in de Bijlmer

Om iets aan de problemen en de zwakke positie van de Bijlmer op de Amsterdamse huizenmarkt te doen wordt in 1992 het Projectbureau Vernieuwing Bijlmermeer opgericht. Eén van de maatregelen die dit bureau treft is dat het hele stedenbouwkundige plan van de Bijlmer op de schop gaat. De functies wonen, werken, verkeer en recreëren, die eerst bewust gescheiden werden gehouden, moeten nu allemaal door elkaar plaats gaan vinden en daarnaast moet het woningaanbod meer divers worden. Dit betekent dat veel dreven verlaagd zullen worden en veel flats zullen worden gesloopt of gerenoveerd.

Al deze vernieuwingen vinden plaats in hetzelfde jaar als de Bijllmerramp, waarbij een Boeing 747 van de vliegmaatschappij El Al neerstort en terechtkomt op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg. Hierbij komen 43 mensen om het leven. Het vliegtuig vervoert vooral goederen en 39 van de 43 mensen die omkomen zijn mensen die zich in de flats bevinden of over straat lopen.

bijlmerramp

Het Boeing 747-vliegtuig van El Al kwam precies terecht op de hoek waar de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg samenkwamen.

Ruim 30.000 inwoners van de Bijlmer zijn direct betrokken bij de vernieuwingen, omdat in hun huizen of woonomgeving wordt ingegrepen. In 1992 wordt besloten om maximaal 3.000 flatwoningen te slopen. In 1999 vindt een evaluatie van de plannen plaats, waarbij wordt besloten om meer flatwoningen te slopen.

Verder wordt in de jaren ’90 begonnen met het bouwen van grootschalige projecten om meer bezoekers te trekken. Voorbeelden hiervan zijn het voetbalstadion en evenementengebouw Amsterdam ArenA, bioscoop Pathé Arena, concertzaal Heineken Music Hall en meubelmarkt Villa Arena.

amsterdam-arena-1

De Amsterdam ArenA, met ruim 50.000 zitplaatsen het grootste voetbalstadion van Nederland dat ook kan fungeren als evenementengebouw.

arena-boulevard-1

Aan de linkerkant zijn Pathé Arena op de voorgrond en de Heineken Music Hall op de achtergrond te zien.

2000-2009: Meer voorzieningen en nieuwe vormen van wonen

Naast de evaluatie van de genomen maatregelen in 1999 wordt in 2001 een enquête gehouden onder ruim 3500 bewoners van flatwoningen. De keuze om flatgebouwen te slopen of niet is mede gebaseerd op deze enquête. Dit zijn enkele resultaten van het Bewonersonderzoek Bijlmermeer:

  • 25% vindt een hoogbouwwoning prettig, 51% niet.

  • 54% woont graag in de Bijlmer, 22% niet

  • 68% vindt het slopen van flats een goed idee; mensen boven de 50 meestal niet.

  • gemiddeld 60% is voor het slopen van de eigen woning (de mensen die in flats wonen en geen sociale huurwoning hebben zijn veel minder enthousiast hierover: gemiddeld is slechts 35% voor het slopen van de eigen woning)

  • 37% is voor het verbeteren van hoogbouwflats

  • 34% wil zelf in gerenoveerde flats wonen

  • 18% wil zelf kopen

  • 82% is voor nieuwbouw en eengezinswoning: 59% is voor het huren voor zo’n woning, 55% voor het kopen.

  • de Bijlmer zit voor 70% vol met mensen die er niet willen zijn of er alleen willen zijn als ze een gezinswoning hebben.

Op basis van de evaluatie en de enquête wordt in 2001 het Finale Plan van Aanpak gepresenteerd. Dit houdt onder anderen de sloop van 3 kilometer verhoogde dreef, 10 garages en 6.500 woningen, renovatie van 6.000 woningen en nieuwbouw van 7.200 woningen in. Volgens de planning uit 2001 moeten de laatste nieuwbouwprojecten in 2013 klaar zijn.

De vernieuwingen lopen gestaag, met hier en daar wat ups en downs. Alles verandert als in oktober 2008 de kredietcrisis uitbreekt. Mensen zijn bang om een huis te kopen, vooral als ze hun eigen huis nog niet verkocht hebben. Vooral bij de nieuwbouw is er een flinke daling van de vraag te zien. In het begin worden vooral veel projecten bij- of uitgesteld, maar al snel wordt duidelijk dat sommige projecten niet meer te realiseren zijn en dat de plannen moeten worden losgelaten. Door een gebrek aan geld is nieuwbouw niet meer de voornaamste motor van de vernieuwing, er moet worden gekeken naar creatieve oplossingen waarbij bijvoorbeeld flatgebouwen en garages worden gerenoveerd en nieuwe functies krijgen.

Een voorbeeld van een manier waarop woningcorporaties slim inspelen op de veranderende vraag naar woningen is het Project Heart and Soul van woningcorporatie Rochdale en DeltaForte. Dit was weliswaar een nieuwbouwproject, maar de woningen waren bedoeld als koopwoningen en werden omgezet naar huurwoningen in de vrije sector.

project-heart-and-soul

Project Heart and Soul van Rochdale en DeltaForte, waarbij koopwoningen werden omgezet tot huurwoningen.

 

2010-heden: De Bijlmer ontwikkelt zich op een andere manier

Eind 2010 zijn 7.000 van de 13.500 flatwoningen gesloopt. Hiervoor zouden veel nieuwbouwwoningen terugkomen, maar een deel daarvan is niet meer te realiseren vanwege de crisis.

De flat Kleiburg staat symbool voor de vernieuwing in de Bijlmer. Woningcorporatie Rochdale is de eigenaar van de flat, maar wil hem slopen omdat hij voor een groot deel leeg staat en niet rendabel is. De flat staat in het gebied dat ook wel het Bijlmermuseum wordt genoemd, omdat hier de originele opzet van de Bijlmer duidelijk naar voor komt: flatgebouwen die zijn gebouwd in autovrije parken, met het openbaar vervoer en de autowegen op andere niveaus dan de voetgangers. Er zijn veel mensen die dit stuk van de Bijlmer willen behouden, vooral vanwege zijn historische aard. Om een nieuwe bestemming voor de flat te vinden, zet Rochdale hem te koop voor het symbolische bedrag van €1,-. Er kwamen tientallen partijen op het aanbod van Rochdale af. Rochdale verkocht Kleiburg uiteindelijk aan consortium DeFlat, dat van de flat een klusflat wilde maken. Dit hield in dat de flat volledig gestript werd en dat kale woningen voor een lage prijs werden verkocht aan mensen die hun woning geheel naar eigen smaak konden inrichten.

Een ander voorbeeld van een grootschalig project in de Bijlmer is World of Food. De garage Develstein zou eigenlijk gesloopt worden, maar het werd omgebouwd tot een culinair attractiepunt dat veel kansen biedt aan lokale ondernemers. Het is een soort overdekte markt met tientallen kleine restaurants en cafés erin en het is te vergelijken met de Foodhallen in Amsterdam-West.

Verder wordt er veel ingezet op het ombouwen van bestaande gebouwen naar (studenten)woningen. Zo wordt in 2013 het studentencomplex Spinozacampus opgeleverd, waar in totaal meer dan 1000 containerwoningen voor studenten zullen komen te staan. De komende jaren wordt het kantoorcomplex Holendrecht Centre door vastgoedbelegger Greystar en vastgoedontwikkelaar Blauwhoed omgebouwd tot 1500 woningen, waarvan 900 van de woningen bedoeld zullen zijn voor studenten. Ook gaat ING het huidige kantoor in Zuidoost, ook wel ‘het Zandkasteel’ of ‘de Apenrots’ genoemd, verlaten en ombouwen tot woningen.

Tot slot komen er ook steeds meer hotels naar Amsterdam Zuidoost. Voorbeelden hiervan zijn het Jaz in the City Hotel, OZO-hotel en A&O-hostel.

 

kleiburg

Kleiburg, de flat die werd omgebouwd tot klusflat.

world-of-food

Indoor foodmarket World of Food.


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s